كه احتمال ضرر دنيوى باشد كه ويژگى ضرر دنيوى آنست كه ترتب آن بر عمل انسان دائر مدار علم و جهل نيست بلكه ضرر دنيوى دائر مدار علل و اسباب و عواملى است كه در طبيعت موجود است و بر حسب عادت وقتى همهء آن اسباب فراهم شد معلول و مسبب هم ايجاد مىشود بدانيم يا نه مثلا نار اگر ايجاد شد احراق هم مىآيد ، سم اگر خورديم هلاكت مىآيد ، شرب خمر مستى مىآورد ، خوابيدن در سرزمين شير و ببر و پلنگ و محلّ تجمع حيوانات درنده و گزنده و . . . بدون ابزار دفاع كامل خطرساز است و ممكن است شيرى يافت شده و انسان را از پاى در آورد و . . . در تمامى اين موارد مطلب از اين قرار است كه علم و جهل دخيل در ضرر نيست ولى بر خلاف فاعلهاى اختيارى چه مولاى عرفى و چه مولاى حقيقى عقاب و مؤاخذهء آنها بدون علم و اطّلاع به عبد عقلا قبيح است و از مولاى حكيم بلكه از عاقل هم لا يصدر فكيف بالحكيم تعالى با اين محاسبه موارد و مجارى دو قاعده متفاوت مىشود و كافى است كه احتمالش را بدهيم و اذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال و ارتفع التعارض من البين . قوله : و قد صرح : گويا كسى مىپرسد : مگر عقلا دفع ضرر محتمل دنيوى هم واجب است ؟ مصنف مىفرمايد آرى و مطلبى در رابطه با تائيد سخن خويش از شيخ اعظم انصارى مىآورند كه جناب شيخ در مبحث شبهه موضوعيهء تحريميه پس از كشمكشهاى زياد فرموده « 1 » : و لكن الانصاف اينست كه عقل همانگونه كه ما را ملزم مىكند به لزوم اجتناب از ضرر مقطوع و متيقن دنيوى و دفع آن را لازم مىداند همچنين دفع ضرر محتمل دنيوى را هم لازم مىداند و همان مثال

--> ( 1 ) - رسائل ، صفحهء 222 .